RSS

De moeder-zee en zee-moeder in “De vreemdeling” van Albert Camus

27 okt

door Jerry Mager
gepost op nelpuntnl.nl, 2014 oktober 27-28

“The Oedipal incest occurs, or imagines that it occurs, or is interpreted as if it occurs, as an incest with the mother, who is a territoriality, a reterritorialization. Schizo-incest takes place with the sister, who is not a substitute for the mother, but who is on the other side of the class struggle, the side of maids and whores, the incest of deterritorialization”
Gilles Deleuze & Félix Guattari (1986/1975:67): Kafka: Toward a Minor Literature 

Het tragische voorval waardoor Meursault, de hoofdpersoon uit ‘De Vreemdeling’ van Albert Camus, in de gevangenis belandt en ter dood wordt veroordeeld, speelt zich aan zee en op het strand af. Meursault schiet daar een arabier dood. Tijdens het strafproces dat hij vervolgens ondergaat, verschuift het accent echter snel van de moord op de arabier naar de begrafenis van Meursaults moeder, waar het verhaal mee begint.
Uiteindelijk zal het feit dat Meursault volgens het franse koloniale establishment – het verhaal speelt zich in koloniaal Algerije af – in relatie tot zijn moeders dood en begrafenis niet de gepaste emoties etaleert, Meursault de das omdoen.

“The individual tends to treat the others present on the basis of the impression they give now about the past and the future. It is here that communicative acts are translated into moral ones.  ….
Since the sources of impression used by the observing individual involve a multitude of standards pertaining to politeness and decorum, pertaining both to social intercourse and task performance, we can appreciate afresh how daily life is enmeshed in moral lines of discrimination.”
Erving Goffman (1958:161): The Presentation of Self in Everyday Life

Maman Meursault domineert het verhaal en daar word je als lezer op subliminaal niveau van doordrongen in hoofdstuk 6. Tenminste, als je de tekst in het frans leest. Ik gebruik de franse editie van Gallimard, Folio in een druk uit 2014. Daarnaast de nederlandse vertaling van Adriaan Morriën in de dertigste druk uit 2011. Af en toe pak ik de nieuwste Engelse versie, die van Sandra Smith (2013: The Outsider) erbij.
Iedere vertaling van L’Étranger komt neer op een andere versie, omdat het frans van Camus onmogelijk precies kan worden overgezet in een andere taal.

la mer & la mère
In hoofdstuk 6 gaat Meursault met zijn vriendin Marie Cardona en buurman Raymond Sintès – een ongeletterde souteneur die onlangs een arabische vrouw die voor hem werkt, heeft afgetuigd – op een zondag naar zee. Daar op het strand, schiet hij de arabier dood. Die arabier is een broer van de afgetuigde vrouw.
De arabier is hoogstwaarschijnlijk in overtreding (hors territoire) door zich op dat strand te bevinden. In koloniaal Algerije waren recreatieve stranden verboden gebied voor inlanders en honden. Net als vele zwembaden in Nederlandsch-Indië dat waren. Het pikante is dat zee (la mer) en moeder (la mère) in het frans hetzelfde klinken, het zijn homoniemen en bovendien beide vrouwelijk. Een derde homoniem in dit rijtje is le maire, de burgemeester, maar dit woord is mannelijk, hoewel er curieus genoeg die vrouwelijke ‘e’ aan vast zit.

Bovendien personifieert Camus de zee: ‘la mer immobile’ / ‘la mer éclatante’ (p. 78) / ‘la mer haletait’ (p.89) / ‘La mer a charrié un souffle épais et ardent’ (p. 92).

la mer et nous_2

incest met de zee?
Op bladzijde 81 (franse editie) bedrijven Marie en Meursault de liefde in de zee : ‘Marie m’a dit que je ne l’avais pas embrassée depuis ce matin. C’était vrai et pourtant j’en avais envie. “Viens dans l’eau”, m’a-t-elle dit. Nous avons couru pour nous étaler dans les premières petites vagues. Nous avons fait quelques brasses et elle s’est collée contre moi. J’ai senti ses jambes autour des miennes et je l’ai désirée. ‘  Morriën vertaalt (p. 54) dit met: ‘Marie zei me dat ik haar de hele ochtend nog geen kus had gegeven. Dat was waar en toch had ik er zin in’ en de laatste zin als: ‘Ik voelde haar benen om de mijne heen, zodat mijn begeerte naar haar werd gewekt.’ In het frans staat ‘en ik begeerde haar’, en dat kun je helaas niet vertalen met ‘en ik bekende haar’. Ten eerste staat dat er in het frans bijna niet en ten tweede weet bijna geen nederlandse lezer meer wat het oudtestamentische ‘een vrouw bekennen’ betekent. ‘Embrasser’, betekent weliswaar ook kussen, maar tevens omhelzen.

Marie zegt tegen Meursault dat ze sinds de vroege ochtend nog niet hadden gevreën, en daar gevoelt Meursault wel lust toe ‘avoir envie’. Ze gaan in ieder geval zo ver de zee in dat ze nog kunnen staan, anders had Marie haar benen niet om die van Meursault heen kunnen slaan. Tijdens de omhelzing zouden ze hun armen niet kunnen gebruiken en kopje onder gaan. Je kunt je afvragen  hoe ver ze de zee ingaan: tot het water ze aan het kruis komt, lager, iets boven de knieën, tot aan de navel of nog hoger? Ze zullen het hoofd tijdens de exercitie toch in ieder geval boven water houden, vermoed ik.
Embrasser, want Camus kon onmogelijk het werkwoord baiser (neuken, naaien; le baiser = de kus, zoen) gebruiken, dat zou te vulgair zijn. Hij schept een atmosfeer, een suggestieve sfeer, door het verband, de volgorde en context waarin hij de woorden positioneert. Het centrale punt is dat Marie en Meursault elkaar in de zee (la mer), de moeder (la mère), omhelzen.
Meursault, Marie en mer-maman; een soort ménage à trois au bain-marie, dat je hier desnoods neutraal kunt ‘vertalen’ met: een natte, zilte, driehoeksverhouding.

frapperen
Aan het begin van hoofdstuk 6 kloppen Marie en Meursault op de deur van Raymond, als ze de trap aflopen, op weg naar buiten, de straat op. ‘En descendant, nous avons frappé à la porte de Raymond.’ Frapper = kloppen, slaan, treffen.
De achternam van Raymond is Sintès, net zoals de familienaam van Camus’ moeder (la mère) die Catherine Sintès heette. Aan het slot van het hoofdstuk (p. 93) klopt Meursault op de deur van het ongeluk: ‘Et c’était comme quatre coups brefs que je frappais sur la porte du malheur.’ Meursault lost vijf schoten, maar de laatste vier zouden hem fataal worden, omdat hij tussen het eerste schot en de volgende vier, even wacht. Dat maakt zijn moord op de arabier tot een moedwillige misdaad, die onmogelijk als impulsieve, toevallige, daad gekwalificeerd kan worden.

De slang bijt in haar staart : Meursault klopt op de deur van Sintès en daarmee klopt hij op de deur van het ongeluk, de narigheid (le malheur). Het klopt allemaal precies.

kuise Camus
 Camus is een keer nog preutser als het om seks gaat, en wel in hoofdstuk 2 van deel twee (in de nederlandse vertaling hoofdstuk 8, p. 79) p. 119. Meursault zit in de cel en beklaagt zich tegenover de hoofdcipier dat hij het onrechtvaardig vindt dat de gevangenen geen omgang met vrouwen mogen hebben. De cipier antwoordt dat dat onderdeel van de straf uitmaakt. Meursault antwoordt: ‘Dat is waar. Anders zou het geen straf meer zijn’. De cipier: ‘ “ Juist, u begrijpt hoe de zaken erbij staan. De anderen niet. Maar die helpen zich tenslotte zelf.” Daarna vertrok de cipier. De dag daarop volgde ik het voorbeeld van de anderen.’ In mijn franse druk heeft Camus dit laatste geschrapt. De cipier: “ ’Oui, vous comprenez les choses, vous. Les autres non. Mais ils finissent par se soulager eux-mêmes.“ Le gardien est parti ensuite.‘ Daarop volgt direct het zinnetje over het roken en de cigaretten.

Morriën heeft kennelijk vanuit een franse druk gewerkt, waarin de zin staat waaruit kan worden opgemaakt dat Meursault aan het masturberen slaat, net als de andere gevangen. Naderhand heeft Camus de zin eruitgehaald. Ook in de Engelse versie – versie is beter dan vertaling, omdat je het frans van Camus nooit één op één vertalen kunt – van Sandra Smith ontbreekt de zin die aan Meursaults onanie hint. Smith schrijft wel (p. 69): ‘I was tormented by the desire to have a woman.’ Dit staat er in het frans niet, maar het zou er evengoed hebben kunnen staan. Waarom niet. Dat is het leuke en verrijkende van vertalingen lezen naast het origineel: het complementeert of corrigeert vaak je eigen lezingen.

De hoofdcipier snijdt het onderwerp van vrouwen tegenover Meursault aan. Hij informeert Meursault dat dat het eerste is waarover de andere gevangen zich beklagen: ‘C’est lui qui, d’abord, m’a parlé des femmes. Il m’a dit que c’était la première chose dont se plaignaient les autres. Je lui ai dit que j’étais comme eux et que je trouvais ce traitement injuste.’ (p. 119) Meer schrijft Camus er niet over. Alleen benadrukt Meursault ook hier dat hij net alle andere mannen / mensen is en dat hij de opgelegde onthouding onrechtvaardig vindt. Onrechtvaardig.

‘De vreemdeling’ van Camus wordt steeds vreemder, naarmate hij mij als lezer vertrouwder wordt en dat is vreemd, en toch ook weer niet, want kan het ook niet zijn dat de lezer almaar vreemder wordt en dus steeds meer zichzelf?

* * *

Meer over l’Etranger op:

http://www.jerry-mager.nl/?s=meursault

http://nelpuntnl.nl/moet-meursault-worden-onthoofd/


literatuur:

Albert Camus (uitg. 2014): L’Étranger / Paris: Gallimard – Folio / ISBN: 978-2-07-036002-4 (pbk)

Nederlandse versie door Adriaan Morriën (2011): De vreemdeling / Amsterdam: De Bezige Bij / ISBN: 978 90 234 6257 6 (pbk)

Engelse versie door Sandra Smith (2013): The Outsider / Penguin Modern Classics / ISBN: 978-0-141-19806-4

Gilles Deleuze & Félix Guattari (1986/1975:67): Kafka: Toward a Minor Literature / Minneapolis & London: The University of Minnesota Press  /  ISBN: 978-0-8166-1515-5 (pbk); oorspronkelijk in 1975 verschenen in het frans bij Editions de Minuit, Paris 1975

Erving Goffman (1958): The Presentation of Self in Everyday Life  / Edinburgh: University of Edinburgh Social Sciences Research Centre, Monograph No. 2

kaart-algerije

 
Leave a comment

Posted by on oktober 27, 2014 in leuke dingen voor de mens, literatuur

 

Tags: , , , , , , , , , , , ,

Comments are closed.